Trên baoblog.net có 1 chùm ảnh chụp ở Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái thể hiện một lối dùng từ khá sáng tạo của đồng bào nơi đây.

“Người các tỉnh vùng cao Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái rất hay làm mất chìa khóa, vì vậy có dịch vụ... photo chìa khóa để phục vụ nhu cầu đồng bào nơi đây.(…), Ảnh:harchitec” (Chú ảnh của baoblog.net)

“phô tô chìa khoá” trong ngữ cảnh trên được hiểu là “tạo ra chiếc chìa khoá mới theo mẫu chìa khoá được cho sẵn”. Cách diễn đạt hơi buồn cười nhưng cụm “photo chìa khoá” đã có một “hành trình” nghiêm túc để được ra đời.

Trong bối cảnh đang bàn, ban đầu tiếng Việt mượn từ “photocopy” (“photo”: hình ảnh; “copy”: sao chép) để chỉ hoạt động sao chép các bản in. “photocopy” sau đó được gọi tắt là “phô tô”. Động tác “phô tô” trong tri nhận của người Việt là hoạt động “tạo ra bản sao”. Bản sao còn được gọi là “bản phô tô”. Đến đây thì có sự chuyển biến thứ nhất: rút gọn cụm từ và chấp nhận sự sai biệt ngữ nghĩa. Từ “phô tô” được gán nghĩa của từ “copy”: sao chép.

Từ photocopy trong tiếng Anh là danh từ, dùng để chỉ “a photographic copy of printed or written material produced by a process involving the action of light on a specially prepared surface..”. Đối tượng được sao chép là chữ hoặc hình ảnh. Không hề có yếu tố là vật cứng như chìa khoá. Công nghệ để copy là chiếu chụp chứ không phải mô phỏng. Các nét nghĩa về đối tượng và công nghệ đề bị gạt bỏ, “phô tô” đơn giản chỉ còn lại nét nghĩa là “mô phỏng giống y hệt”.

Dùng “phô tô” để chỉ nghĩa của “copy” là sai hẳn với nghĩa gốc của từ nhưng lại không thấy là lạ. Trong khi cách diễn đạt “phô tô chìa khoá” thì lại thấy buồn cười. Và đối tượng được quan tâm ở “photocopy” là bản thân nội dung được sao chép chứ không phải tổng thể vật chất của sản phẩm mô phỏng. Vì thế mà, ngữ nghĩa của “phô tô” với “chìa khoá” chưa có sự tương hợp. Chính điều này là yếu tố gây nên sự buồn cười đối với người dùng lần đầu.

Nhưng phải thừa nhận rằng cách diễn đạt “phô tô chìa khoá” là rất chính xác nếu cơ sở gia công đó chỉ muốn giới thiệu dịch vụ “làm chìa khoá mới theo mẫu cho sẵn” (“đánh chìa khoá” hay “làm chìa khoá” thì bao gồm cả việc làm mới chìa khoá để tra vào ổ mà chìa đã mất. Công việc này đòi hỏi kỹ thuật cao hơn).

Việc gán nghĩa sai ở từ “phô tô” được chấp nhận thì có lẽ sự bất tương hợp giữa “phô tô” với “chìa khoá” về lâu về dài cũng sẽ trở thành quen thuộc. Và cách diễn đạt “phô tô chìa khoá” (hoặc công thức “phô tô + [vật cứng]”) sẽ trở nên phổ biến đối với người ở vùng miền khác trong cộng đồng ngôn ngữ lớn hơn.